Cytologia to badanie komórek pobranych z szyjki macicy, które pomaga wcześnie wykryć zmiany przedrakowe i raka szyjki macicy. Jest szybkie i bezbolesne. Od 2025 roku podstawą badań przesiewowych w Polsce jest test HPV, a cytologię wykonuje się przy dodatnim wyniku. Przygotowanie jest proste: badanie robi się poza miesiączką.
Co to jest cytologia i po co się ją wykonuje
Cytologia to badanie, w którym lekarz lub położna pobiera niewielką próbkę komórek z szyjki macicy, a następnie ocenia się je pod mikroskopem. Celem jest wczesne wykrycie zmian, które mogą poprzedzać raka szyjki macicy — zanim dadzą jakiekolwiek objawy. To badanie przesiewowe, czyli takie, które robi się u osób zdrowych, żeby wychwycić problem na etapie, gdy łatwo go leczyć.
Znaczenie tej profilaktyki trudno przecenić. Rak szyjki macicy rozwija się zwykle latami, a wykryty wcześnie jest w dużej części przypadków wyleczalny. Samo pobranie trwa chwilę i jest bezbolesne, choć część kobiet odczuwa krótki dyskomfort. To niewielka cena za badanie, które potrafi zatrzymać chorobę na bardzo wczesnym etapie.
Cytologia, test HPV i nowy model przesiewu
Cytologię wykonuje się dziś w dwóch technikach. Cytologia konwencjonalna polega na naniesieniu komórek bezpośrednio na szkiełko. Nowsza cytologia na podłożu płynnym (LBC) zawiesza komórki w płynie, jest dokładniejsza i pozwala wykonać z tej samej próbki dodatkowe badania. Obie odpowiadają na to samo pytanie: czy w komórkach szyjki widać nieprawidłowości.
Od 2025 roku zmienił się jednak sam model badań przesiewowych. Podstawą jest teraz test HPV HR, który wykrywa obecność onkogennych typów wirusa brodawczaka ludzkiego — to one odpowiadają za większość przypadków raka szyjki macicy. Jeśli wynik testu HPV jest ujemny, kolejne badanie wykonuje się dopiero za 5 lat. Jeśli jest dodatni, z tej samej próbki ocenia się cytologię, która kieruje dalszym postępowaniem. W praktyce dla pacjentki oznacza to jedno pobranie i rzadsze badania przy prawidłowych wynikach.
Jak przygotować się do badania
Przygotowanie do cytologii jest proste, ale kilka rzeczy realnie wpływa na wiarygodność wyniku. Najważniejsza zasada to termin: badania nie wykonuje się podczas miesiączki, bo krew utrudnia ocenę komórek. Najlepiej zgłosić się kilka dni po zakończeniu krwawienia. Więcej o tym, dlaczego termin badania ma znaczenie, piszemy w tekście o tym, czy można wykonywać badania podczas miesiączki.
Jeśli przyjmujesz leki dopochwowe przepisane przez lekarza, nie odstawiaj ich na własną rękę — zapytaj, kiedy najlepiej wykonać badanie. Sama wizyta nie wymaga bycia na czczo ani żadnych dodatkowych przygotowań poza tymi wymienionymi wyżej.
Program profilaktyki raka szyjki macicy na NFZ
Badania przesiewowe w kierunku raka szyjki macicy są w Polsce bezpłatne w ramach programu NFZ. Obejmuje on kobiety w wieku od 25 do 64 lat, a na badanie nie potrzeba skierowania — wystarczy zgłosić się do poradni ginekologiczno-położniczej z umową z NFZ albo do wybranej przychodni POZ z położną. Przy prawidłowym wyniku testu HPV kolejne badanie przypada za 5 lat.
Co istotne, na badanie przesiewowe nie trzeba czekać w kolejce po skierowanie — zgłaszasz się bezpośrednio do poradni. Na wizytę zapiszesz się też przez centralną e-rejestrację, która obejmuje już test HPV. Jeśli planujesz badania profilaktyczne po czterdziestce, badanie w kierunku raka szyjki macicy warto połączyć z innymi bezpłatnymi programami, które opisujemy w tekście o tym, jakie bezpłatne badania na NFZ przysługują po 40-tce.
Wyniki cytologii: co oznaczają
Wynik cytologii opisuje się według ujednoliconego systemu Bethesda. To ważne, bo dzięki temu opis znaczy to samo niezależnie od laboratorium. Najczęstszy wynik to NILM, czyli obraz prawidłowy. Pozostałe kategorie sygnalizują różnego rodzaju nieprawidłowości komórek — od zmian niewielkiego stopnia po zmiany wymagające pilnej dalszej diagnostyki.
| Wynik | Orientacyjne znaczenie | Zwykle dalej |
|---|---|---|
| NILM | obraz prawidłowy, bez zmian | badanie według harmonogramu |
| ASC-US | atypowe komórki o nieokreślonym znaczeniu | test HPV lub kontrola |
| LSIL | zmiana małego stopnia | kontrola lub kolposkopia wg zaleceń |
| HSIL | zmiana dużego stopnia | pilna kolposkopia |
Tej tabeli nie należy traktować jak instrukcji do samodzielnej oceny. Wynik zawsze interpretuje lekarz, który zna Twoją historię, wynik testu HPV i ewentualne wcześniejsze badania. Ten sam zapis może u różnych pacjentek prowadzić do nieco innych decyzji.
Nieprawidłowy wynik — co dalej
Nieprawidłowy wynik cytologii nie oznacza rozpoznania raka. To sygnał, że potrzebna jest dokładniejsza diagnostyka. Z perspektywy osoby czekającej na termin u specjalisty AOS najczęstszym dalszym krokiem jest kolposkopia — oglądanie szyjki macicy w powiększeniu, czasem z pobraniem niewielkiego wycinka do badania histopatologicznego. Dopiero badanie histopatologiczne pozwala postawić rozpoznanie, a wiele nieprawidłowych wyników kończy się na potwierdzeniu zmiany łagodnej lub infekcji.
Gdyby diagnostyka potwierdziła nowotwór, pacjentka wchodzi w szybką ścieżkę onkologiczną. W ramach Karty DiLO (Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego) pacjent ma prawo do diagnostyki bez stania w zwykłych kolejkach, a kartę wystawia lekarz przy podejrzeniu lub rozpoznaniu choroby — zastępuje ona skierowanie. To rozwiązanie ma skrócić czas od podejrzenia do rozpoczęcia leczenia. Najważniejszy wniosek pozostaje jednak prosty: regularne badania przesiewowe dają największą szansę, by w ogóle nie dojść do tego etapu. Jeśli masz wątpliwości co do swojego wyniku, omów go z lekarzem ginekologiem.
Najczęstsze pytania
Czy cytologia boli?
Nie, badanie jest bezbolesne, choć część kobiet odczuwa krótki dyskomfort przy pobraniu. Trwa zaledwie chwilę i nie wymaga znieczulenia. Jeśli wcześniej miałaś nieprzyjemne doświadczenia, powiedz o tym położnej lub lekarzowi — pomoże to przeprowadzić badanie spokojniej.
Jak często robić badanie w kierunku raka szyjki macicy?
W obecnym modelu podstawą jest test HPV. Przy wyniku ujemnym kolejne badanie wykonuje się co 5 lat. Przy dodatnim wyniku HPV ocenia się cytologię i dalsze postępowanie ustala lekarz, zwykle z wcześniejszą kontrolą. Program NFZ obejmuje kobiety w wieku 25–64 lat.
Mam nieprawidłowy wynik. Czy to znaczy, że mam raka?
Nie. Nieprawidłowy wynik to wskazanie do dalszej diagnostyki, najczęściej kolposkopii, a nie rozpoznanie choroby. Wiele takich wyników okazuje się skutkiem infekcji lub zmian łagodnych. Rozpoznanie stawia się dopiero na podstawie badania histopatologicznego, a interpretację wyniku zostaw lekarzowi.
Stan na czerwiec 2026. Model badań przesiewowych raka szyjki macicy zmienił się w 2025 roku — aktualne zasady programu potwierdzisz na pacjent.gov.pl.